receptopunkt / Leki / Stabilizatory nastroju w CHAD: lit, lamotrygina, walproinian i karbamazepina bez niedomówień
Stabilizatory nastroju w CHAD: lit, lamotrygina, walproinian i karbamazepina bez niedomówień
Stabilizatory nastroju to leki, które w chorobie afektywnej dwubiegunowej (CHAD) leczą epizody choroby albo chronią przed nawrotami manii i depresji. Należą do nich lit, lamotrygina, walproinian i karbamazepina, a podobną rolę pełni część leków przeciwpsychotycznych, np. kwetiapina. Kilka z nich wymaga regularnych badań krwi, a lit i walproinian są przeciwwskazane w ciąży, więc rozpisujemy to bez skrótów.
Cztery stabilizatory i kwetiapina: rola w CHAD i wymagane kontrole
Zestawienie opiera się na charakterystykach produktów leczniczych (ChPL). Każdy wiersz mówi, w czym dany lek jest wskazany w CHAD i jakie badania przewiduje dla niego charakterystyka.
| Lek | Rola w CHAD według ChPL | Kontrole według ChPL |
|---|---|---|
| Lit (węglan litu) | Lit leczy epizod manii, zapobiega nawrotom CHAD i zmniejsza nasilenie oraz częstość kolejnych epizodów manii; zapobiega też epizodom depresji w nawracających zaburzeniach depresyjnych. | Przy licie przed leczeniem ocenia się tarczycę, nerki, EKG, sód, glukozę i wapń, a w trakcie regularnie oznacza się stężenie litu we krwi i okresowo czynność nerek oraz wapń. |
| Lamotrygina | Lamotrygina zapobiega epizodom depresji u dorosłych z CHAD typu I, u których przeważają epizody depresji; nie służy do doraźnego leczenia manii ani depresji. | Przy lamotryginie najważniejsza jest obserwacja skóry, bo wysypka pojawia się zwykle w pierwszych 8 tygodniach; ciężkie wysypki w badaniach u dorosłych z CHAD dotyczyły około 1 na 1000 osób, a u dorosłych z padaczką około 1 na 500. |
| Walproinian | Walproinian leczy epizody manii, gdy lit jest przeciwwskazany lub źle tolerowany; leczenie można kontynuować u osób, które zareagowały na walproinian w ostrej fazie manii. | Przy walproinianie czynność wątroby sprawdza się przed leczeniem i okresowo przez pierwsze 6 miesięcy, a kobiety w wieku rozrodczym muszą spełniać warunki programu zapobiegania ciąży. |
| Karbamazepina | Karbamazepina leczy zespół maniakalny i zapobiega nawrotom choroby afektywnej dwubiegunowej. | Przy karbamazepinie przed leczeniem i okresowo wykonuje się morfologię z płytkami, próby wątrobowe oraz badanie moczu z mocznikiem, a w grupach ryzyka także sód. |
| Kwetiapina | Kwetiapina leczy epizody manii i ciężkiej depresji w CHAD oraz zapobiega nawrotom u osób, które wcześniej na nią reagowały. | Przy kwetiapinie regularnie mierzy się masę ciała i obserwuje objawy podwyższonego cukru, a u osób z cukrzycą lub jej czynnikami ryzyka regularnie kontroluje się glikemię; ChPL opisuje też wzrost lipidów. |
Lit: wąski margines bezpieczeństwa i najwięcej badań
Lit jest najbardziej wymagającym lekiem w tym zestawieniu. Jego charakterystyka mówi wprost, że stężenia toksyczne są zbliżone do terapeutycznych, a u osób leczonych przewlekle nawet niewielkie przedawkowanie może doprowadzić do poważnego zatrucia. Stąd kalendarz badań: na początku stężenie litu oznacza się co najmniej raz w tygodniu, po ustabilizowaniu co miesiąc lub co 2 miesiące, a w remisji co 2-3 miesiące.
Stężenie litu podnoszą m.in. niesteroidowe leki przeciwzapalne (np. ketoprofen, indometacyna), inhibitory ACE i sartany, leki moczopędne, zwłaszcza tiazydowe, oraz metronidazol. Znaczenie ma też gospodarka wodna i solna: przy biegunce albo silnym poceniu, np. w czasie infekcji, może być potrzebna korekta leczenia, a dieta z małą ilością soli zwiększa ryzyko toksyczności. Każdy nowy lek, także kupiony samodzielnie w aptece, skonsultuj z lekarzem.
Pierwsze objawy toksyczności według ChPL to m.in. biegunka, wymioty i odwodnienie, drżenie, chwiejny chód, zaburzenia mowy, splątanie, senność, oczopląs oraz zmiany w EKG. Charakterystyka nakazuje wtedy natychmiast przerwać leczenie, więc przy takich objawach pilnie skontaktuj się z lekarzem, a przy nasilonych wezwij pomoc pod numerem 112.
Przy długim leczeniu lit może uszkadzać nerki i podnosić stężenie wapnia, dlatego ich kontrola nie kończy się po pierwszych miesiącach. Nie zaleca się go osobom z zespołem Brugadów, także przy jego występowaniu w rodzinie.
Lamotrygina, walproinian, karbamazepina: inne ryzyka, inne badania
Lamotrygina wymaga przede wszystkim uwagi na skórę. Ryzyko ciężkiej wysypki, w tym zespołu Stevensa-Johnsona, rośnie przy zbyt szybkim zwiększaniu dawki i przy jednoczesnym stosowaniu walproinianu. Gorączka, wysypka i powiększone węzły chłonne, zwłaszcza w pierwszych tygodniach, to sygnał do natychmiastowego kontaktu z lekarzem. Tabletki antykoncepcyjne z etynyloestradiolem i lewonorgestrelem mniej więcej dwukrotnie przyspieszają usuwanie lamotryginy z organizmu i obniżają jej stężenie.
Walproinian może uszkadzać wątrobę, dlatego próby wątrobowe wykonuje się przed leczeniem i okresowo w pierwszych 6 miesiącach. Charakterystyka opisuje też bardzo rzadkie, ciężkie zapalenie trzustki oraz możliwy przyrost masy ciała, o którym lekarz powinien uprzedzić przed rozpoczęciem leczenia. W trakcie leczenia nie zaleca się picia alkoholu.
Karbamazepina może obniżać liczbę płytek krwi i białych krwinek, dlatego morfologię wykonuje się przed leczeniem i okresowo. Gorączka, ból gardła, owrzodzenia w jamie ustnej, łatwe siniaczenie czy wysypka wymagają pilnej porady lekarskiej. U osób pochodzenia chińskiego (Han) i tajskiego nosicielstwo allelu HLA-B*1502 silnie wiąże się z ciężkimi reakcjami skórnymi. Karbamazepina przyspiesza rozkład wielu leków i może sprawić, że antykoncepcja hormonalna przestanie być skuteczna.
Planujesz ciążę? Co lit, walproinian i reszta oznaczają dla dziecka
Tu różnice między lekami są największe. Lit jest przeciwwskazany w ciąży, zwłaszcza w I trymestrze, bo zwiększa częstość wad wrodzonych, głównie serca i naczyń. Przeciwwskazane jest też karmienie piersią, bo lit przenika do mleka.
Walproinian w leczeniu CHAD jest przeciwwskazany w ciąży, a u kobiet w wieku rozrodczym dopuszczalny wyłącznie przy spełnieniu warunków programu zapobiegania ciąży. Wyjątek na wypadek braku innego leczenia charakterystyka przewiduje tylko w padaczce, nie w CHAD. W metaanalizie ciężkie wady wrodzone wystąpiły u około 11% dzieci matek z padaczką leczonych walproinianem w monoterapii, wobec około 2-3% w populacji ogólnej; opisano też zaburzenia neurorozwojowe.
Karbamazepina w ciąży wiąże się z 2-3 razy większą częstością poważnych wad rozwojowych niż w populacji ogólnej, a ChPL mówi, że nie należy jej stosować u kobiet w wieku rozrodczym, chyba że po starannym rozważeniu alternatyw korzyści przeważają nad ryzykiem. Lamotrygina w danych od ponad 8700 kobiet leczonych w I trymestrze nie zwiększała znacząco ryzyka poważnych wad, ale jej stężenie w ciąży może spadać, a po porodzie gwałtownie rosnąć, więc wymaga kontroli przed ciążą, w jej trakcie i po porodzie.
Jeśli planujesz ciążę, powiedz o tym lekarzowi prowadzącemu, zanim odstawisz antykoncepcję. Jeśli podejrzewasz, że jesteś w ciąży, skontaktuj się z nim od razu i nie odstawiaj leku na własną rękę. Zmiana leczenia w ciąży to decyzja psychiatry, nie wniosku online.
Przedłużenie leczenia przez wniosek: co lekarz musi zobaczyć
Rozpoznanie CHAD i dobór stabilizatora to zadanie psychiatry na wizycie. Przez wniosek przedłużysz leczenie, które już trwa i jest udokumentowane: wypełniasz formularz z wywiadem, lekarz ocenia wniosek, a pytania dodatkowe zadaje na czacie. Nie prowadzimy rozmów wideo ani telefonicznych i nie zmieniamy leków.
Lit, lamotrygina, walproinian, karbamazepina i kwetiapina w postaciach doustnych są wydawane na receptę Rp i nie należą do substancji psychotropowych, więc nie obowiązuje przy nich reguła 3 miesięcy przewidziana dla grup II-P, III-P i IV-P. Dokumentacja znaczy tu jednak więcej niż sama nazwa leku: przy licie dołącz ostatni wynik stężenia litu oraz badania nerek i tarczycy, przy karbamazepinie morfologię i próby wątrobowe, przy walproinianie próby wątrobowe. Bez aktualnych wyników lekarz może poprosić o uzupełnienie, na które masz 48 godzin, albo odmówić. Listę dokumentów znajdziesz w poradniku co przygotować do kontynuacji.
Co obejmuje opłata: ocenę wniosku przez lekarza i ewentualne pytania na czacie. Opłata dotyczy oceny wniosku przez lekarza, dlatego przy odmowie nie podlega zwrotowi. Kwotę widzisz przy przycisku, a opis usługi na stronie e-recepty psychiatrycznej. O samej chorobie piszemy w poradniku o chorobie afektywnej dwubiegunowej, a o lekach przeciwpsychotycznych w CHAD w zestawieniu leków przeciwpsychotycznych.
Kryzys nie czeka na wniosek. Gdy pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia albo czujesz, że sytuacja wymyka się spod kontroli, formularz online to zła droga. Zadzwoń od razu:
- 116 123 - telefon dla dorosłych w kryzysie, czynny całą dobę, bezpłatny
- 800 70 2222 - Centrum Wsparcia, całą dobę, bez opłat
- 112 - gdy zagrożone jest życie, Twoje albo kogoś obok
Substancje z tej grupy
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Lithium Carbonicum GSK (węglan litu, URPL)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Lamitrin S (lamotrygina, URPL)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Depakine Chrono (walproinian, URPL)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Tegretol (karbamazepina, URPL)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Ketrel (kwetiapina, URPL)
Załatw to od razu
E-Recepta Psychiatryczna · 250,00 zł
Częste pytania
Jakimi lekami leczy się CHAD i od czego zależy wybór?
Podstawą są stabilizatory nastroju: lit i karbamazepina w manii i zapobieganiu nawrotom, walproinian w manii, gdy lit nie może być stosowany, oraz lamotrygina w zapobieganiu epizodom depresji. W CHAD stosuje się też część leków przeciwpsychotycznych, np. kwetiapinę, olanzapinę czy arypiprazol. Wybór zależy od tego, które epizody przeważają, od chorób współistniejących i planów ciążowych, dlatego dobiera go psychiatra.
Czy przy licie mogę sięgać po popularne leki przeciwzapalne?
Nie bez konsultacji. ChPL wymienia niesteroidowe leki przeciwzapalne, w tym selektywne inhibitory COX-2, wśród leków podnoszących stężenie litu i mogących wywołać objawy toksyczności. Podobnie działają leki moczopędne, inhibitory ACE, sartany i metronidazol. Jeśli inny lekarz przepisuje Ci nowy lek, powiedz mu, że przyjmujesz lit; ChPL zaleca wtedy częstsze kontrole stężenia litu.
Po co brać stabilizator, skoro nie mam teraz epizodu?
Bo jednym z głównych celów tych leków jest zapobieganie nawrotom. Charakterystyka litu wymienia zapobieganie nawrotom CHAD i zmniejszanie nasilenia oraz częstości epizodów manii, a lamotrygina jest zarejestrowana właśnie do zapobiegania epizodom depresji, nie do leczenia ostrej fazy. Odstawienie leku w okresie dobrego samopoczucia to decyzja, którą podejmuje się z psychiatrą.
Czy kobieta planująca ciążę może przyjmować walproinian?
W leczeniu CHAD walproinian jest przeciwwskazany w ciąży, a u kobiet w wieku rozrodczym dopuszczalny tylko przy spełnieniu warunków programu zapobiegania ciąży. W metaanalizie ciężkie wady wrodzone dotyczyły około 11% dzieci matek leczonych walproinianem w monoterapii, opisano też zaburzenia neurorozwojowe. Plan ciąży omów z psychiatrą zawczasu, a przy podejrzeniu ciąży skontaktuj się z nim od razu.
Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Zasady publikacji opisują nasze wytyczne redakcyjne.