Czym jest CHAD i jak wygląda leczenie choroby afektywnej dwubiegunowej

Depresja i mania na zmianę: jak wyglądają epizody CHAD

W chorobie afektywnej dwubiegunowej nastrój nie waha się tak, jak u każdego w lepszy i gorszy dzień. Pojawiają się epizody, czyli okresy trwające zwykle tygodnie, w których nastrój, energia, sen i myślenie zmieniają się wyraźnie i zaburzają życie. Między epizodami wiele osób funkcjonuje dobrze.

Epizod depresji to m.in.:

Epizod manii to przeciwny biegun: nastrój jest podwyższony albo bardzo drażliwy, potrzeba snu spada, a mimo to nie ma zmęczenia. Myśli gonią jedna drugą, mowa przyspiesza, pojawiają się wielkie plany, ryzykowne wydatki, zachowania seksualne czy decyzje zawodowe, których człowiek potem żałuje. W ciężkiej manii mogą wystąpić urojenia i utrata kontaktu z rzeczywistością. Otoczenie często zauważa zmianę szybciej niż sam chory.

Hipomania to łagodniejsza postać: więcej energii i pomysłów, mniej snu, większa pewność siebie, ale bez objawów psychotycznych i bez tak dużego rozbicia życia. Bywa odbierana jako wyjątkowo dobry czas, dlatego wiele osób w ogóle nie wspomina o niej lekarzowi.

Psychiatrzy wyróżniają m.in. CHAD typu I, w którym wystąpił co najmniej jeden epizod manii, i typu II, w którym obok depresji pojawiają się epizody hipomanii, ale nie manii. Zdarzają się też stany mieszane, gdy objawy depresji i pobudzenia występują jednocześnie. Są szczególnie niebezpieczne, bo łączą rozpacz z napędem do działania.

• przygnębienie lub pustka przez większość dnia, utrata radości i zainteresowań;
• spadek energii i spowolnienie albo, przeciwnie, niepokój;
• zaburzenia snu i apetytu, kłopoty z koncentracją;
• poczucie winy i bezwartościowości, myśli o śmierci lub samobójstwie.

Skąd bierze się choroba dwubiegunowa i co wyzwala epizody

Jednej przyczyny CHAD nie znamy. Choroba wyraźnie częściej występuje w rodzinach, w których ktoś już na nią chorował, co wskazuje na duży udział dziedziczności. Obciążenie rodzinne zwiększa jednak tylko ryzyko i niczego nie przesądza: dziedziczy się podatność, a nie sama choroba.

Na podłożu tej podatności epizod mogą wyzwolić czynniki z poniższej listy.

To, że stres czy nieprzespane noce uruchamiają epizod, nie znaczy, że chory jest „sam sobie winien”. Znaczy tyle, że regularny sen i stały rytm dnia są częścią leczenia, a nie dodatkiem do niego.

• zaburzony rytm dobowy, np. przez nieprzespane noce albo zmianowy grafik pracy;
• silny stres i przełomowe wydarzenia, także te radosne;
• alkohol i substancje psychoaktywne;
• samodzielne, nagłe odstawienie leków stabilizujących nastrój;
• niektóre leki, w tym leki przeciwdepresyjne: ChPL sertraliny opisuje objawy manii lub hipomanii u niewielkiego odsetka pacjentów leczonych lekami przeciwdepresyjnymi i nakazuje odstawić lek, gdy pacjent wchodzi w fazę maniakalną.

Jak psychiatra rozpoznaje CHAD i czym różni się ona od depresji

Rozpoznanie stawia psychiatra na podstawie wywiadu i obserwacji, zgodnie z kryteriami ICD lub DSM. Nie ma badania krwi ani obrazowania, które pokazałoby CHAD. Badania dodatkowe służą raczej wykluczeniu innych przyczyn zmian nastroju, np. chorób tarczycy albo działania substancji czy leków.

Najważniejsze pytanie dotyczy przeszłości. Wiele osób trafia do lekarza w depresji, bo to ona boli najbardziej, a okresy hipomanii pamięta jako czas, gdy „wreszcie wszystko szło”. Dlatego psychiatra pyta o okresy wyjątkowo dobrego nastroju, mniejszej potrzeby snu i nietypowych wydatków, a często prosi też o rozmowę z bliską osobą, która widzi to z boku.

Różnica między CHAD a depresją nawracającą jest praktyczna, nie tylko nazewnicza. W depresji jednobiegunowej epizody manii i hipomanii nie występują, w CHAD tak, i to zmienia leczenie: leki przeciwdepresyjne mogą u części osób wywołać zwrot w manię, więc przed ich włączeniem lekarz musi wiedzieć, czy kiedykolwiek był epizod wzmożonego nastroju. Więcej o samej depresji przeczytasz w poradniku o depresji i jej leczeniu.

Dużo daje dzienniczek nastroju: codzienna krótka notatka o nastroju, śnie, energii i przyjętych lekach. Zabierz go na wizytę razem z wcześniejszą dokumentacją i listą wszystkich leków, także tych bez związku z psychiatrią.

Do psychiatry w ramach NFZ nie potrzebujesz skierowania. Jeśli wybierasz gabinet prywatny, zapytaj z góry, co obejmuje cena wizyty: czy w jej ramach jest omówienie wyników badań, pisemne rozpoznanie i zalecenia. Taki dokument przyda się przy każdej późniejszej kontynuacji leczenia, także przez wniosek online.

Leczenie CHAD: stabilizatory nastroju, leki przeciwpsychotyczne i terapia

Podstawą leczenia są stabilizatory nastroju i niektóre leki przeciwpsychotyczne. Dobór zależy od tego, który biegun dominuje, od przebiegu choroby, chorób towarzyszących i planów, np. dotyczących ciąży. Zestawienie poniżej opiera się na wskazaniach z Charakterystyk Produktu Leczniczego (ChPL).

Lit wymaga ścisłej kontroli, bo łatwo o objawy toksyczne. Przed rozpoczęciem leczenia ChPL zaleca ocenę tarczycy, nerek i serca w EKG oraz oznaczenie sodu i glukozy, a w trakcie okresowe badanie nerek i wapnia. Lit nie powinien być podawany m.in. przy ciężkiej niewydolności nerek, chorobie sercowo-naczyniowej, nieleczonej niedoczynności tarczycy, odwodnieniu z zaburzeniami sodu i chorobie Addisona, a przeciwwskazaniem jest też ciąża (zwłaszcza I trymestr), karmienie piersią i świeżo przebyty zawał serca. Przy biegunce, wymiotach albo silnym poceniu, np. w gorączce, ryzyko zatrucia rośnie, więc dbaj o odpowiednią ilość wody i soli w diecie i skontaktuj się z lekarzem. Leki moczopędne, inhibitory ACE, gliflozyny i niesteroidowe leki przeciwzapalne (np. ketoprofen, także te kupione samodzielnie) zmieniają stężenie litu, dlatego każdy nowy lek zgłaszaj lekarzowi.

Lamotrygina może wywołać wysypkę, zwykle w pierwszych ośmiu tygodniach leczenia. Najczęściej jest łagodna, ale zdarzają się ciężkie reakcje skórne, w tym zespół Stevensa-Johnsona; w badaniach u osób z CHAD ciężka wysypka występowała u około 1 na 1000 pacjentów. Ryzyko rośnie przy zbyt szybkim zwiększaniu dawki i przy łączeniu z walproinianem. Każda wysypka oznacza pilny kontakt z lekarzem.

Leków przeciwdepresyjnych dotyczy ostrzeżenie z ChPL: w pierwszych tygodniach leczenia i po każdej zmianie dawki lęk, niepokój i myśli samobójcze mogą się przejściowo nasilić, najwyraźniej u osób przed 25. rokiem życia. ChPL kwetiapiny dodaje, że w depresji dwubiegunowej ryzyko samobójstwa utrzymuje się do czasu istotnej klinicznie remisji, a we wczesnej fazie poprawy może nawet wzrosnąć; trzeba je brać pod uwagę także po nagłym odstawieniu leku. Jeśli zauważysz takie objawy u siebie lub bliskiej osoby, od razu skontaktuj się z lekarzem, a w zagrożeniu dzwoń pod 112.

Leków stabilizujących nie odstawia się samodzielnie, nawet w dobrym okresie. Leczenie zapobiegające nawrotom jest zwykle długotrwałe, a brak epizodów często oznacza właśnie, że działa. Więcej o poszczególnych preparatach przeczytasz na stronach o kwetiapinie i o lekach przeciwdepresyjnych.

Lit (węglan litu) - Do czego służy: Lit jest wskazany w leczeniu epizodu manii, w zapobieganiu nawrotom choroby dwubiegunowej oraz w zmniejszaniu nasilenia i częstości kolejnych epizodów manii. - O czym pamiętać: Leczenie litem wymaga regularnego oznaczania jego stężenia oraz kontroli nerek, tarczycy, serca (EKG), sodu i wapnia.

Lamotrygina - Do czego służy: Lamotrygina zapobiega epizodom depresji u dorosłych z CHAD typu I, u których przeważają epizody depresji. - O czym pamiętać: Lamotrygina nie służy do doraźnego leczenia manii ani depresji, a każda wysypka w trakcie jej stosowania wymaga pilnej oceny lekarza.

Kwetiapina (np. Ketrel) - Do czego służy: Kwetiapina jest wskazana w umiarkowanej i ciężkiej manii, w ciężkiej depresji w przebiegu CHAD i w zapobieganiu nawrotom u osób, które wcześniej na nią zareagowały. - O czym pamiętać: Kwetiapina jest lekiem przeciwpsychotycznym; w depresji dwubiegunowej i po nagłym odstawieniu trzeba pilnować ryzyka samobójczego.

Leki przeciwdepresyjne - Do czego służy: Leki przeciwdepresyjne bywają stosowane w epizodzie depresji, wyłącznie z decyzji psychiatry. - O czym pamiętać: Leki przeciwdepresyjne mogą wywołać manię lub hipomanię, a w pierwszych tygodniach nasilić lęk i myśli samobójcze.

Psychoedukacja i psychoterapia - Do czego służy: Psychoedukacja i psychoterapia uczą rozpoznawać wczesne sygnały nawrotu, dbać o sen i rytm dnia oraz trzymać się leczenia. - O czym pamiętać: Psychoterapia w CHAD uzupełnia leczenie farmakologiczne, ale go nie zastępuje.

Pilna pomoc w CHAD: kiedy dzwonić bez zwłoki

Zarówno głęboka depresja, jak i mania mogą być stanem zagrożenia. Nie czekaj na planową wizytę, gdy pojawiają się myśli samobójcze albo plany odebrania sobie życia, gdy ktoś w manii nie śpi przez kolejne noce, traci kontakt z rzeczywistością lub naraża siebie albo innych, a także przy objawach zatrucia litem, takich jak biegunka, wymioty, odwodnienie, nasilone drżenie, chwiejny chód, splątanie czy senność.

Jeśli bliska osoba w manii nie widzi problemu, a jej zachowanie jest niebezpieczne, możesz wezwać pomoc pod 112 albo skontaktować się z izbą przyjęć najbliższego szpitala psychiatrycznego. To nie jest zdrada zaufania, tylko ochrona przed skutkami, które po epizodzie trudno odwrócić.

• 116 123 - wsparcie dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym, całodobowo, bezpłatnie;
• 800 70 2222 - Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym, całodobowo, bezpłatnie;
• 116 111 - pomoc dla dzieci i młodzieży do 18 lat, całodobowo, bezpłatnie;
• 112 - numer alarmowy przy bezpośrednim zagrożeniu życia.

CHAD a leczenie online: co możemy zrobić, a czego nie

Rozpoznania CHAD i doboru leków nie zrobimy przez internet. To zadanie psychiatry, na wizycie, a przy zmianie leku, pogorszeniu albo podejrzeniu nowego epizodu wizyta jest konieczna. Przez receptopunkt możesz złożyć wniosek o e-receptę na kontynuację leczenia, które już prowadzisz i masz udokumentowane, np. kwetiapiną, litem lub lamotryginą.

Wypełniasz formularz z wywiadem i dołączasz dokumentację: rozpoznanie, zalecenia psychiatry i aktualną listę leków, a przy licie także ostatnie wyniki stężenia litu i badań kontrolnych. Wniosek ocenia lekarz (nadzór medyczny: lek. Damian Wojno, PWZ 3211301), który może dopytać na czacie, poprosić o brakujące dokumenty albo odmówić. Nie oferujemy rozmów wideo ani telefonicznych i nie zmieniamy dawek.

Receptę bez badania na kontynuację lekarz może wystawić, gdy uzasadnia to stan zdrowia opisany w dokumentacji medycznej (art. 42 ust. 2 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty). Jeśli z wniosku wynika nowy epizod, lekarz odeśle cię do psychiatry zamiast przedłużać dotychczasowe leczenie. O zwolnieniu lekarskim przy CHAD również decyduje lekarz po ocenie wniosku i może odmówić albo skierować cię do psychiatry.

Co obejmuje opłata za wniosek, a co zostaje poza nią:

Kwota jest widoczna przy przycisku przed wysłaniem formularza. Listę dokumentów, które warto mieć pod ręką, znajdziesz w poradniku co przygotować do wniosku o kontynuację, a sam wniosek złożysz przez stronę e-recepty psychiatrycznej.

• w opłacie: ocena wniosku i dokumentacji przez lekarza oraz pytania na czacie;
• w opłacie: e-recepta, jeśli lekarz uzna ją za medycznie uzasadnioną i zgodną z przepisami;
• poza opłatą: wizyta u psychiatry, badania stężenia litu i inne badania kontrolne, cena leku w aptece;
• przy odmowie opłata nie podlega zwrotowi, bo dotyczy oceny wniosku.

Źródła

• Charakterystyka Produktu Leczniczego Lithium Carbonicum GSK (URPL)
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Lamitrin S, lamotrygina (URPL)
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Ketrel, kwetiapina (URPL)
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Asertin 50, sertralina (URPL)
• Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. 2026 poz. 37)
• Telefon zaufania dla dorosłych 116 123 (Instytut Psychologii Zdrowia)
• Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym 800 70 2222