receptopunkt / Leki / Leki przeciwpsychotyczne: czym się różnią, na co są i co trzeba kontrolować
Leki przeciwpsychotyczne: czym się różnią, na co są i co trzeba kontrolować
Leki przeciwpsychotyczne stosuje się przede wszystkim w schizofrenii, a część z nich także w manii i innych fazach choroby afektywnej dwubiegunowej. Zakres wskazań każdej substancji podaje jej charakterystyka produktu. Substancje nowszej generacji, takie jak kwetiapina, olanzapina czy arypiprazol, różnią się profilem działań niepożądanych: jedne częściej podnoszą masę ciała, cukier i lipidy, inne częściej wywołują niepokój ruchowy. Poniżej zestawiamy to jawnie, substancja po substancji.
Sześć substancji obok siebie: wskazania i główne ryzyka
Tabela opiera się na charakterystykach produktów referencyjnych (ChPL). Ta sama substancja w innym produkcie może mieć nieco inne wskazania, więc ostatecznie liczy się ulotka Twojego opakowania.
| Substancja | Wskazania według ChPL | Na co ChPL zwraca szczególną uwagę |
|---|---|---|
| Kwetiapina | Kwetiapina jest wskazana w schizofrenii oraz w chorobie dwubiegunowej: w epizodach manii, epizodach ciężkiej depresji i w zapobieganiu nawrotom u osób, które wcześniej reagowały na ten lek. | Kwetiapina u co najmniej 10% leczonych powoduje m.in. senność, zawroty i ból głowy, suchość w ustach, zwiększenie masy ciała i niekorzystne zmiany lipidów. |
| Olanzapina | Olanzapina jest wskazana w schizofrenii, także w leczeniu podtrzymującym, w epizodach manii oraz w zapobieganiu nawrotom choroby dwubiegunowej u osób, które dobrze zareagowały na leczenie manii. | Olanzapina bardzo często zwiększa masę ciała, a często podnosi glukozę, cholesterol i triglicerydy; jest przeciwwskazana przy ryzyku jaskry z wąskim kątem przesączania. |
| Arypiprazol | Arypiprazol jest wskazany w schizofrenii u dorosłych i młodzieży od 15 lat oraz w epizodach manii w chorobie dwubiegunowej typu I, także w zapobieganiu nowym epizodom manii. | Arypiprazol najczęściej wywołuje akatyzję (przymus ruchu) i nudności; przyrost masy ciała opisywano po wprowadzeniu do obrotu, zwykle u osób z istotnymi czynnikami ryzyka. |
| Rysperydon | Rysperydon jest wskazany w schizofrenii, w epizodach manii w chorobie dwubiegunowej, a krótkotrwale, do 6 tygodni, także w uporczywej agresji w umiarkowanym lub ciężkim otępieniu alzheimerowskim oraz w zaburzeniach zachowania u dzieci od 5 lat i młodzieży z obniżoną sprawnością intelektualną. | Rysperydon często podnosi prolaktynę, a bardzo często daje parkinsonizm i senność; opisano też znaczny przyrost masy ciała, więc masę ciała kontroluje się regularnie. |
| Lurazydon | Lurazydon jest wskazany w schizofrenii u dorosłych i młodzieży od 13. roku życia. | Lurazydon najczęściej powoduje akatyzję, nudności i bezsenność; jest przeciwwskazany z silnymi inhibitorami i induktorami CYP3A4, m.in. klarytromycyną, karbamazepiną i dziurawcem. |
| Kariprazyna | Kariprazyna jest wskazana w schizofrenii u dorosłych. | Kariprazyna wywołuje akatyzję u 19% i parkinsonizm u 17,5% leczonych, zwykle łagodnie lub umiarkowanie; ChPL opisuje też znaczące zwiększenie masy ciała. |
Jak działają i co oznacza nowsza generacja
Wspólnym mechanizmem tej grupy jest działanie na receptory dopaminowe D2 w mózgu: większość substancji je blokuje, a arypiprazol i kariprazyna działają na nie jako częściowi agoniści. Ten mechanizm łagodzi objawy psychotyczne, ale odpowiada też za część skutków ubocznych: podwyższenie prolaktyny i zaburzenia ruchowe, w tym późne dyskinezy, czyli mimowolne ruchy języka i twarzy, których ryzyko rośnie wraz z czasem leczenia.
Wszystkie substancje z tabeli należą do leków nowszej generacji, nazywanych atypowymi, a ich charakterystyki odwołują się do tej grupy przy ostrzeżeniach o cukrze i masie ciała. W porównaniu ze starszym haloperydolem objawy pozapiramidowe występowały rzadziej: w rocznym badaniu opisanym w ChPL arypiprazolu dotyczyły 25,8% leczonych arypiprazolem i 57,3% leczonych haloperydolem. Nowsze leki nie są więc wolne od ryzyka: zaburzenia ruchowe, zwłaszcza akatyzja, nadal występują, a przy części substancji na pierwszy plan wychodzą zmiany metaboliczne.
Po nagłym przerwaniu leczenia mogą pojawić się objawy odstawienne. W ChPL kwetiapiny są one na liście działań występujących u co najmniej 10% pacjentów, dlatego o kończeniu leczenia decyduje lekarz prowadzący.
W jakich chorobach się je stosuje
Schizofrenia jest wskazaniem wszystkich sześciu substancji. Więcej o samej chorobie przeczytasz w poradniku o schizofrenii.
W chorobie dwubiegunowej zakres jest węższy i różny. Epizody manii leczą kwetiapina, olanzapina, arypiprazol i rysperydon, epizody ciężkiej depresji spośród nich tylko kwetiapina, a w zapobieganiu nawrotom ChPL wymienia kwetiapinę, olanzapinę i arypiprazol, za każdym razem u osób, które wcześniej na dany lek zareagowały. Lurazydon i kariprazyna mają w charakterystykach wyłącznie schizofrenię. W chorobie dwubiegunowej stosuje się też leki z innej grupy, opisane w zestawieniu stabilizatorów nastroju.
Wiek ma znaczenie. Kariprazyna jest zarejestrowana tylko dla dorosłych, lurazydon od 13. roku życia, arypiprazol w schizofrenii od 15 lat, a w manii u młodzieży od 13 lat, w leczeniu trwającym do 12 tygodni. Rysperydon ma dwa wąskie wskazania krótkotrwałe: uporczywą agresję u osób z umiarkowanym lub ciężkim otępieniem w chorobie Alzheimera oraz agresję w zaburzeniach zachowania u dzieci od 5 lat z obniżoną sprawnością intelektualną.
U osób starszych z otępieniem obowiązuje szczególna ostrożność. W metaanalizie 17 badań atypowe leki przeciwpsychotyczne zwiększały w tej grupie ryzyko zgonu w porównaniu z placebo. ChPL olanzapiny i kariprazyny nie zaleca ich stosowania u takich pacjentów, a arypiprazol nie jest wskazany w psychozie związanej z demencją.
Działania niepożądane: metabolizm, ruch i hormony
Masa ciała i metabolizm. Najdokładniejsze dane podaje ChPL olanzapiny: po krótkim leczeniu (mediana 47 dni) przyrost o co najmniej 7% wyjściowej masy ciała dotyczył 22,2% pacjentów, a przy leczeniu trwającym co najmniej 48 tygodni już 64,4%. Przy kwetiapinie zwiększenie masy ciała i zmiany lipidów należą do działań występujących u co najmniej 10% leczonych. Leki tej grupy mogą też podnosić cukier, a charakterystyki opisują pojedyncze ciężkie przypadki cukrzycy z kwasicą ketonową, w tym zakończone zgonem.
Ruch. Akatyzja, czyli wewnętrzny przymus ruchu i niemożność usiedzenia w miejscu, należy do najczęstszych działań niepożądanych arypiprazolu, lurazydonu i kariprazyny. Parkinsonizm, czyli spowolnienie, sztywność i drżenie, jest bardzo częsty przy rysperydonie.
Hormony. Podwyższona prolaktyna może dawać powiększenie piersi, mlekotok, brak miesiączki i zaburzenia erekcji. ChPL rysperydonu opisuje ją jako częste działanie niepożądane, a ChPL lurazydonu każe uprzedzić pacjenta o tych objawach.
Rzadkie, ale pilne. Bardzo wysoka gorączka, sztywność mięśni, zaburzenia świadomości, kołatanie serca i obfite pocenie się mogą oznaczać złośliwy zespół neuroleptyczny. ChPL nakazuje wtedy odstawić wszystkie leki przeciwpsychotyczne, więc potrzebna jest natychmiastowa pomoc lekarska. Leki tej grupy wiążą się też z ryzykiem zakrzepicy żylnej, a przy kwetiapinie opisano ciężką neutropenię, zwykle kilka miesięcy od początku leczenia.
Interakcje. Kwetiapiny nie wolno łączyć z inhibitorami CYP3A4, takimi jak klarytromycyna, erytromycyna, azolowe leki przeciwgrzybicze czy inhibitory proteazy HIV. Lurazydon jest przeciwwskazany z silnymi inhibitorami i induktorami tego enzymu, a kariprazyna z silnymi inhibitorami oraz silnymi lub umiarkowanymi induktorami. Dlatego nawet przy krótkiej antybiotykoterapii mów lekarzowi, jaki lek przeciwpsychotyczny przyjmujesz.
Badania kontrolne: co mierzyć i kiedy
Charakterystyki tej grupy zalecają kontrolę masy ciała i cukru w trakcie leczenia, a część z nich także pomiary przed jego rozpoczęciem. Najdokładniejszy kalendarz podaje ChPL olanzapiny, pozostałe opisują kontrole bez sztywnych terminów.
- Wyniki ostatnich badań dołącz do wniosku o kontynuację: to dla lekarza najprostszy dowód, że leczenie przebiega bezpiecznie.
- Jeśli przybywa Ci kilogramów albo nie możesz usiedzieć w miejscu, nie odstawiaj leku sam. Zgłoś to lekarzowi prowadzącemu, bo zmiana substancji wymaga oceny psychiatry.
| Badanie | Kiedy według ChPL | Dlaczego |
|---|---|---|
| Masa ciała | Masę ciała przy olanzapinie mierzy się przed leczeniem, po 4, 8 i 12 tygodniach, a potem co kwartał; przy rysperydonie, kariprazynie i lurazydonie monitoruje się ją regularnie. | Przyrost masy ciała należy do najczęstszych działań niepożądanych leków przeciwpsychotycznych i może poprzedzać cukrzycę. |
| Glukoza we krwi | Glukozę przy olanzapinie oznacza się przed leczeniem, po 12 tygodniach i dalej raz w roku; przy kariprazynie i lurazydonie zwłaszcza u osób z cukrzycą lub jej czynnikami ryzyka. | Leki przeciwpsychotyczne mogą wywołać hiperglikemię albo pogorszyć przebieg istniejącej cukrzycy. |
| Lipidy | Lipidy przy olanzapinie bada się przed leczeniem, po 12 tygodniach i dalej co 5 lat; ChPL kwetiapiny opisuje wzrost lipidów i każe reagować na ich zmiany, ale nie podaje kalendarza badań. | Przy tych lekach rośnie stężenie triglicerydów i cholesterolu LDL, a przy kwetiapinie spada też frakcja HDL. |
| Ciśnienie tętnicze | Ciśnienie u osób po 65. roku życia leczonych olanzapiną mierzy się okresowo. | Leki przeciwpsychotyczne mogą powodować spadek ciśnienia przy wstawaniu, z zawrotami głowy, a czasem z omdleniem. |
| Prolaktyna | Prolaktynę przy rysperydonie oznacza się wtedy, gdy pojawią się objawy z nią związane. | Wysoka prolaktyna zaburza miesiączkowanie, owulację i libido oraz może powodować mlekotok i ginekomastię. |
Kontynuacja leczenia przez wniosek: co obejmuje ocena
Pierwszy dobór leku przeciwpsychotycznego i każda jego zmiana należą do psychiatry na wizycie. Przez wniosek możesz przedłużyć leczenie, które jest już prowadzone i udokumentowane: wypełniasz formularz z wywiadem, wniosek ocenia lekarz, a pytania dodatkowe zadaje na czacie. Nie prowadzimy rozmów wideo ani telefonicznych.
Leki z tej grupy są wydawane na receptę Rp i nie znajdują się na wykazie substancji psychotropowych, więc reguła 3 miesięcy od ostatniego badania, obowiązująca przy grupach II-P, III-P i IV-P, ich nie dotyczy. Receptę na kontynuację bez badania lekarz może wystawić wtedy, gdy uzasadnia to stan zdrowia odzwierciedlony w dokumentacji (art. 42 ust. 2 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty). Jeśli lekarz poprosi o dokumenty, masz na nie 48 godzin. Co warto przygotować, opisujemy w poradniku o dokumentach do kontynuacji recepty.
Co jest w cenie: ocena wniosku przez lekarza i ewentualne pytania na czacie. Lekarz może odmówić, np. przy pogorszeniu, nowych objawach albo braku dokumentacji, i odesłać Cię do psychiatry. Opłata dotyczy oceny wniosku przez lekarza, dlatego przy odmowie nie podlega zwrotowi. Jej wysokość widzisz przy przycisku, a zasady opisuje strona e-recepty psychiatrycznej.
Kryzys nie czeka na wniosek. Gdy pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia albo czujesz, że sytuacja wymyka się spod kontroli, formularz online to zła droga. Zadzwoń od razu:
- 116 123 - telefon dla dorosłych w kryzysie, czynny całą dobę, bezpłatny
- 800 70 2222 - Centrum Wsparcia, całą dobę, bez opłat
- 112 - gdy zagrożone jest życie, Twoje albo kogoś obok
Substancje z tej grupy
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Ketrel (kwetiapina, URPL)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Zolafren (olanzapina, URPL)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Abilify (arypiprazol, EMA)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Rispolept (rysperydon, URPL)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Latuda (lurazydon, EMA)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Reagila (kariprazyna, EMA)
- Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. 2026 poz. 37)
Załatw to od razu
E-Recepta Psychiatryczna · 250,00 zł
Częste pytania
Czy po lekach przeciwpsychotycznych rośnie waga?
U wielu osób tak, ale skala zależy od substancji. W ChPL olanzapiny przyrost o co najmniej 7% masy ciała po co najmniej 48 tygodniach leczenia dotyczył 64,4% pacjentów, a przy kwetiapinie zwiększenie masy ciała występuje u co najmniej 10% leczonych. Przy arypiprazolu najczęstsze są akatyzja i nudności. Regularne ważenie i badania cukru oraz lipidów pozwalają lekarzowi zareagować wcześnie.
Czy mogę przerwać lek przeciwpsychotyczny, kiedy czuję się dobrze?
Nie rób tego samodzielnie. Poprawa często oznacza, że lek działa, a w chorobie dwubiegunowej część substancji stosuje się właśnie po to, by zapobiegać nawrotom. Nagłe odstawienie może też wywołać objawy odstawienne, opisane m.in. w ChPL kwetiapiny. O zmniejszaniu albo kończeniu leczenia decyduje psychiatra prowadzący.
Czy lekarz oceniający wniosek zmieni mi lek na inny z tej grupy?
Nie. Ocena wniosku dotyczy kontynuacji leku, który już przyjmujesz i który jest w dokumentacji. Zamiana substancji, np. z powodu przyrostu masy ciała albo akatyzji, wymaga oceny psychiatry na wizycie, bo każdy lek tej grupy ma inny profil działań niepożądanych i inne interakcje. Lekarz może odmówić i odesłać Cię do psychiatry.
Czy leki przeciwpsychotyczne są bezpieczne dla osób starszych z demencją?
Nie bez zastrzeżeń: osoby starsze z otępieniem to grupa szczególnego ryzyka. W metaanalizie 17 badań u osób starszych z otępieniem atypowe leki przeciwpsychotyczne zwiększały ryzyko zgonu w porównaniu z placebo. ChPL olanzapiny i kariprazyny nie zaleca ich w tej grupie, a arypiprazol nie jest wskazany w psychozie związanej z demencją. Rysperydon ma tu jedno wąskie wskazanie: krótkotrwałe, do 6 tygodni, leczenie uporczywej agresji w umiarkowanym lub ciężkim otępieniu alzheimerowskim.
Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Zasady publikacji opisują nasze wytyczne redakcyjne.