receptopunkt / Porady / Czy schizofrenia jest dziedziczna? Liczby, rokowanie i leczenie bez niedomówień
Czy schizofrenia jest dziedziczna? Liczby, rokowanie i leczenie bez niedomówień
Czy schizofrenia jest dziedziczna? Częściowo: geny podnoszą ryzyko, ale go nie przesądzają, a większość osób, które mają chorującego krewnego, nigdy nie zachoruje. Schizofrenia jest chorobą przewlekłą, a mimo to przy ciągłym leczeniu wielu ludzi osiąga długą remisję i wraca do pracy, nauki i bliskich relacji. Poniżej masz konkretne liczby, ich źródła i to, czego te liczby nie mówią.
Spis treści
- Geny i ryzyko zachorowania w konkretnych liczbach
- Czy schizofrenię da się wyleczyć i co właściwie znaczy remisja
- Nieleczona schizofrenia: rachunek, którego nie widać od razu
- Zdrowie fizyczne i pytanie, czy choroba niszczy mózg
- Leki i rehabilitacja: jak dzielą się zadaniami
- Co poza tabletkami: terapia, rodzina i powrót do pracy
- Co obejmuje wniosek w receptopunkt, a czego u nas nie znajdziesz
- Źródła
Geny i ryzyko zachorowania w konkretnych liczbach
Zacznijmy od punktu odniesienia. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) ze schizofrenią żyje na świecie mniej więcej 1 na 300 osób. WHO podkreśla, że badania nie wskazały jednej przyczyny choroby: najpewniej chodzi o współdziałanie genów z szeregiem czynników środowiskowych. Jednym z nich jest intensywne używanie konopi, które wiąże się z wyższym ryzykiem zachorowania.
Rolę genów najlepiej widać na bliźniętach. Brytyjska publiczna służba zdrowia NHS podaje, że gdy choruje jedno z bliźniąt jednojajowych, drugie ma mniej więcej 1 szansę na 2, że również zachoruje. U bliźniąt dwujajowych to już około 1 na 8. Bliźnięta jednojajowe mają niemal identyczne geny, a mimo to w co drugiej takiej parze drugie z rodzeństwa pozostaje zdrowe. To mocny argument, że same geny nie wystarczą.
NHS dodaje wprost, że schizofrenia występuje rodzinnie, ale nie odpowiada za nią jeden gen, a posiadanie wariantów zwiększających ryzyko nie oznacza, że choroba się rozwinie. Dlatego nie istnieje badanie genetyczne, które powie ci, czy zachorujesz. Poniższa tabela zbiera dane w jednym miejscu.
Populacja ogólna - Co mówią dane: Ze schizofrenią żyje około 1 na 300 osób na świecie (WHO). - Jak to czytać: To tło, z którym porównuje się ryzyko w rodzinach osób chorych.
Choruje bliźnię jednojajowe - Co mówią dane: Drugie bliźnię ma około 1 szansę na 2 na zachorowanie (NHS). - Jak to czytać: Nawet przy niemal tych samych genach połowa takich par pozostaje rozbieżna.
Choruje bliźnię dwujajowe - Co mówią dane: Drugie bliźnię ma około 1 szansę na 8 na zachorowanie (NHS). - Jak to czytać: Ryzyko jest wyraźnie wyższe niż w populacji, ale zdecydowana większość rodzeństwa nie choruje.
Choruje rodzic, brat albo siostra - Co mówią dane: Przy jednym chorym rodzicu badania rejestrowe szacują ryzyko w ciągu życia na około 7-10%, u rodzeństwa na około 9%. - Jak to czytać: To wyraźnie więcej niż w populacji ogólnej, a mimo to co najmniej 9 na 10 dzieci i rodzeństwa osób chorych nie zachoruje.
Czy schizofrenię da się wyleczyć i co właściwie znaczy remisja
Uczciwa odpowiedź brzmi tak: schizofrenia to choroba przewlekła, ale jej przebieg bywa bardzo różny. WHO podaje, że co najmniej jedna trzecia chorych osiąga całkowitą remisję objawów, a u części osób okresy pogorszenia przeplatają się z okresami poprawy przez całe życie. Remisja oznacza, że objawy ustąpiły albo są na tyle słabe, że nie zaburzają codziennego życia.
Lekarze rzadko mówią o wyleczeniu w sensie jednej kuracji, po której temat znika. Częściej celem jest długotrwała remisja i dobre funkcjonowanie: praca, nauka, samodzielne mieszkanie, związki. Przy ciągłym leczeniu wiele osób to osiąga. Najwięcej zyskuje się wtedy, gdy leczenie zaczyna się wcześnie i nie jest przerywane, bo każdy kolejny epizod utrudnia powrót do formy.
Remisję pomagają utrzymać rzeczy proste, ale wymagające konsekwencji: regularne przyjmowanie leków, stałe wizyty kontrolne, sen o podobnych porach, rezygnacja z konopi i innych substancji oraz plan ustalony z bliskimi na wypadek sygnałów ostrzegawczych, takich jak bezsenność, wycofanie czy narastająca podejrzliwość. Im szybciej taki sygnał trafi do psychiatry, tym łatwiej zatrzymać nawrót.
Często pada pytanie, czy schizofrenię paranoidalną można wyleczyć. W nowszej klasyfikacji chorób ICD-11 nie wyodrębnia się już podtypów schizofrenii, w tym paranoidalnego. Rokowanie zależy więc od przebiegu u konkretnej osoby, od tego, jak szybko zaczęła się leczyć i czy leczenie trwa, a nie od nazwy podtypu zapisanej w starszej dokumentacji.
Nieleczona schizofrenia: rachunek, którego nie widać od razu
Najbardziej mierzalny skutek przerwania leczenia to nawrót. Charakterystyki Produktu Leczniczego (ChPL) leków przeciwpsychotycznych opisują badania, w których osoby z ustabilizowaną chorobą dostawały dalej lek albo placebo, czyli tabletkę bez substancji czynnej. Grupa placebo pokazuje więc, co dzieje się, gdy ktoś przestaje brać lek. W obu badaniach bez leku nawrót zdarzał się wyraźnie częściej, a każdy nawrót to ryzyko pobytu w szpitalu, utraty pracy, zerwanych relacji i dłuższego powrotu do codzienności.
Arypiprazol, 26 tygodni, dorośli z ustabilizowaną przewlekłą schizofrenią (ChPL Abilify) - Nawrót przy placebo: Nawrót u 57% osób na placebo - Nawrót przy leku: Nawrót u 34% osób na arypiprazolu
Kariprazyna, do 72 tygodni, pacjenci po stabilizacji objawów (ChPL Reagila) - Nawrót przy placebo: Nawrót u 49% osób na placebo - Nawrót przy leku: Nawrót u 21,6% osób na kariprazynie
Zdrowie fizyczne i pytanie, czy choroba niszczy mózg
Skutki nieleczonej choroby nie kończą się na nawrotach.
Druga sprawa to ciało. WHO podaje, że osoby ze schizofrenią umierają średnio dziewięć lat wcześniej niż reszta populacji, często z powodu chorób serca i naczyń, chorób metabolicznych i zakażeń. Regularne kontrole u lekarza, badania krwi i ruch są zatem częścią leczenia, a nie dodatkiem.
Czy schizofrenia niszczy mózg? Badania obrazowe opisują u części chorych różnice w budowie i pracy mózgu, ale naukowcy wciąż ustalają, co jest przyczyną, a co skutkiem choroby lub leczenia. Z takich wyników nie da się przewidzieć losu konkretnej osoby. Pewne jest to, że nawroty utrudniają powrót do życia sprzed choroby, więc zapobieganie im to realna ochrona, na którą masz wpływ.
Leki i rehabilitacja: jak dzielą się zadaniami
Podstawą leczenia są leki przeciwpsychotyczne. Wszystkie wymienione niżej w postaci tabletek i kapsułek wydaje się na receptę Rp, a dobór leku i dawki to decyzja psychiatry, który zna przebieg twojej choroby.
- Olanzapina - ChPL wskazuje ją w leczeniu schizofrenii u dorosłych i zaznacza, że jest skuteczna w długookresowym leczeniu podtrzymującym u osób, które dobrze zareagowały na początku terapii.
- Arypiprazol - wskazany w leczeniu schizofrenii u dorosłych i u młodzieży od 15. roku życia.
- Kariprazyna (Reagila) - wskazana w leczeniu schizofrenii u dorosłych.
- Koszty zdrowotne leków warto znać z góry. ChPL olanzapiny opisuje przyrost masy ciała oraz niezbyt często zgłaszaną hiperglikemię albo pojawienie się lub nasilenie cukrzycy i każe regularnie badać osoby z cukrzycą lub jej czynnikami ryzyka. Olanzapina może też wywołać senność i zawroty głowy, więc za kierownicą i przy maszynach ChPL zaleca szczególną ostrożność.
- Odstawienie na własną rękę też ma swoją cenę. ChPL olanzapiny podaje, że po nagłym przerwaniu rzadko zgłaszano ostre objawy, takie jak pocenie się, bezsenność, drżenie, lęk, nudności lub wymioty. Ulotka leku Reagila mówi wprost, że po przerwaniu działanie leku mija, a objawy choroby mogą wrócić, nawet jeśli czujesz się dobrze.
- Jeśli lek ci przeszkadza, na przykład przez przyrost masy ciała albo senność, powiedz o tym psychiatrze, zamiast przerywać leczenie. Często da się zmienić preparat lub sposób postępowania tak, by leczenie dalej chroniło przed nawrotem.
Co poza tabletkami: terapia, rodzina i powrót do pracy
Leki zmniejszają objawy, a rehabilitacja pomaga odzyskać to, co choroba zabrała. WHO wymienia wśród skutecznych form pomocy psychoedukację, interwencje rodzinne, terapię poznawczo-behawioralną i rehabilitację psychospołeczną, na przykład trening umiejętności codziennych. Do tego dochodzą mieszkania wspierane i wspierane zatrudnienie. O tym, jak dostać się do terapii w ramach NFZ, przeczytasz w poradniku o psychoterapii na NFZ.
Jeśli w rodzinie ktoś choruje, a ty zauważasz u siebie lub u bliskiego wycofanie, podejrzliwość, dziwne przekonania albo słyszenie głosów, nie czekaj, aż minie. Do psychiatry w ramach NFZ nie potrzebujesz skierowania. Dorośli mogą też zgłosić się do centrum zdrowia psychicznego, jeśli działa w ich okolicy: bez skierowania i bez zapisu. Więcej o objawach i przebiegu choroby znajdziesz w artykule o schizofrenii.
Gdy pojawiają się myśli samobójcze albo zagrożenie życia, dzwoń pod 112. Wsparcie w kryzysie dają też telefon 116 123 dla dorosłych oraz Centrum Wsparcia 800 70 2222, oba całodobowo i bezpłatnie.
Co obejmuje wniosek w receptopunkt, a czego u nas nie znajdziesz
Mówimy wprost, za co płacisz. Receptopunkt nie stawia rozpoznania schizofrenii i nie zaczyna leczenia. Jeśli leczysz się już u psychiatry i masz dokumentację, możesz złożyć wniosek o kontynuację recepty. Kwotę widzisz przy przycisku, zanim cokolwiek zapłacisz.
Kto ocenia wniosek - Jak to wygląda: Lekarz, lek. Damian Wojno (PWZ 3211301), który sprawuje nadzór medyczny w MEDINOW Sp. z o.o.
Forma kontaktu - Jak to wygląda: Formularz z wywiadem, a gdy lekarz ma pytania, czat; nie prowadzimy rozmów wideo ani telefonicznych.
Zakres wniosku - Jak to wygląda: Wyłącznie kontynuacja leczenia już prowadzonego i udokumentowanego, bez nowego rozpoznania i bez doboru nowego leku.
Decyzja - Jak to wygląda: Należy do lekarza, który może odmówić wystawienia recepty.
Zwrot opłaty - Jak to wygląda: Opłata dotyczy oceny wniosku przez lekarza, dlatego przy odmowie nie podlega zwrotowi. Pełny zwrot przysługuje przy rezygnacji przed rozpoczęciem oceny albo z winy operatora.
Źródła
- WHO: Schizophrenia, fact sheet
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Zolafren (olanzapina), URPL
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Abilify (arypiprazol), EMA
- Charakterystyka Produktu Leczniczego i ulotka Reagila (kariprazyna), EMA
Załatw to od razu
E-Recepta Psychiatryczna · 250,00 zł
Częste pytania
Choruje mój rodzic. Jak duże jest ryzyko, że ja też zachoruję?
Wyższe niż w populacji ogólnej, ale nadal dotyczy mniejszości. Dokładnej liczby dla twojej rodziny nie poda żaden test genetyczny. Dla orientacji: przy jednym chorym rodzicu badania rejestrowe, między innymi duńskie, szacują ryzyko zachorowania w ciągu życia na około 7-10%, więc co najmniej 9 na 10 dzieci nie zachoruje. Znaczenie mają też czynniki środowiskowe, na przykład intensywne używanie konopi.
Od dawna jestem w remisji. Czy mogę już przestać brać leki?
Nie rób tego samodzielnie. W badaniach opisanych w ChPL nawroty po zamianie leku na placebo zdarzały się wyraźnie częściej, a ulotka leku Reagila ostrzega, że po przerwaniu objawy mogą wrócić mimo dobrego samopoczucia. Czy i kiedy można ograniczać leczenie, ocenia psychiatra na podstawie przebiegu choroby. Jeśli chcesz spróbować, powiedz mu o tym otwarcie na wizycie.
Czy ze schizofrenii można wyjść na dobre?
U części osób tak. WHO podaje, że co najmniej jedna trzecia chorych osiąga całkowitą remisję objawów. U innych choroba ma przebieg falujący, z okresami poprawy i pogorszenia. Szanse rosną, gdy leczenie zaczyna się wcześnie, trwa bez przerw i łączy leki z rehabilitacją psychospołeczną oraz wsparciem rodziny, a zdrowie fizyczne jest regularnie kontrolowane.
Co ryzykujesz, rezygnując z leczenia?
Przede wszystkim nawrót, który może oznaczać szpital, przerwę w pracy i nadszarpnięte relacje. W badaniu arypiprazolu opisanym w ChPL nawrót w ciągu 26 tygodni dotyczył 57% osób na placebo wobec 34% osób na leku. WHO zwraca też uwagę, że osoby ze schizofrenią żyją średnio dziewięć lat krócej, często przez choroby serca i metaboliczne.