Anhedonia, czyli gdy nic już nie cieszy: objawy, przyczyny i realne leczenie

Anhedonia: co to znaczy i czym różni się od gorszego tygodnia

Nazwa pochodzi z greki: przedrostek an- oznacza brak, a hedone to przyjemność. W praktyce chodzi o wyraźne osłabienie albo zanik zdolności czerpania satysfakcji z tego, co wcześniej było dla ciebie nagrodą. Nie mówimy o jednym nudnym weekendzie ani o zmęczeniu po trudnym projekcie, tylko o stanie, który trwa, powtarza się przez większość dni i obejmuje kilka obszarów życia naraz.

Specjaliści rozróżniają kilka odmian tego objawu. Anhedonia antycypacyjna dotyczy oczekiwania: trudno ci się na cokolwiek cieszyć z wyprzedzeniem, plan na wieczór nie budzi żadnego entuzjazmu. Anhedonia konsumpcyjna dotyczy samej chwili: jesz ulubioną potrawę, słuchasz ulubionego albumu i nic się nie dzieje. Osobno opisuje się anhedonię społeczną, czyli brak przyjemności z kontaktu z ludźmi, oraz fizyczną, związaną z dotykiem, smakiem czy seksem.

Ważne rozróżnienie: anhedonia nie jest lenistwem ani brakiem charakteru. To zmiana w działaniu układu nagrody w mózgu, którą da się opisać, zbadać i leczyć. Im szybciej ją nazwiesz, tym łatwiej rozmawiać o niej z lekarzem bez poczucia, że przesadzasz.

Wiele osób przez długi czas tłumaczy sobie ten stan wiekiem, rutyną albo „takim charakterem”. Jeśli jednak porównasz obecny miesiąc z tym, jak żyłeś rok czy dwa lata temu, różnica zwykle staje się wyraźna. To porównanie jest dobrym punktem wyjścia do rozmowy ze specjalistą.

Po czym poznać utratę przyjemności: sygnały warte zanotowania

Anhedonia rzadko przychodzi z hukiem. Zwykle narasta tygodniami i najpierw zauważają ją bliscy, którzy widzą, że rezygnujesz z kolejnych rzeczy. Poniższe sygnały warto zapisać z datami, bo konkretna lista bardzo ułatwia pierwszą wizytę.

• przestajesz wracać do hobby, które latami było ważne, i nie czujesz z tego powodu żalu
• spotkania ze znajomymi wydają się obowiązkiem, a nie czymś miłym, więc je odwołujesz
• jedzenie smakuje „płasko”, apetyt spada albo jesz automatycznie, bez satysfakcji
• spada ochota na seks i bliskość fizyczną
• masz wrażenie, że emocje są przytłumione, jakbyś oglądał swoje życie zza szyby
• trudno ci wyobrazić sobie cokolwiek przyjemnego w najbliższych tygodniach
• wysiłek, który kiedyś dawał satysfakcję (trening, praca, porządki), teraz tylko męczy
• towarzyszy temu poczucie pustki, obniżony nastrój, kłopoty ze snem lub koncentracją

Skąd się bierze anhedonia: przyczyny i czynniki ryzyka

Najczęstszym źródłem jest depresja. Utrata zainteresowań i przyjemności należy do jej objawów osiowych, obok obniżonego nastroju, i bywa nawet bardziej dokuczliwa niż smutek. Dotyczy to zarówno depresji nawracającej, jak i epizodów depresyjnych w przebiegu choroby afektywnej dwubiegunowej, dlatego lekarz zawsze dopytuje o wcześniejsze okresy podwyższonego nastroju.

Anhedonia pojawia się też w schizofrenii jako tak zwany objaw negatywny, w uzależnieniach i w okresie po odstawieniu alkoholu czy substancji pobudzających, w zespole stresu pourazowego oraz przy długotrwałym przeciążeniu i wypaleniu. Opisuje się ją również w chorobach neurologicznych, na przykład w chorobie Parkinsona, oraz przy części chorób somatycznych, takich jak niedoczynność tarczycy czy przewlekły ból.

Do czynników zwiększających ryzyko należą: depresja w rodzinie, przewlekły stres, trudne lub traumatyczne doświadczenia, izolacja społeczna, przewlekła choroba oraz nadużywanie alkoholu i innych substancji. Bywa też, że przytępienie emocji zgłaszają osoby przyjmujące niektóre leki psychiatryczne. To temat do omówienia z lekarzem prowadzącym, a nie powód do samodzielnego odstawienia leku.

Kto i jak rozpoznaje anhedonię

Anhedonia jest objawem, a nie samodzielną diagnozą, więc celem wizyty jest ustalenie, w przebiegu czego się pojawiła. Rozpoznanie zaburzenia psychicznego stawia lekarz psychiatra. Pomocny bywa też psycholog, który może przeprowadzić rozmowę diagnostyczną i zaproponować psychoterapię.

Na wizycie spodziewaj się pytań o to, od kiedy trwa utrata przyjemności, czy dotyczy wszystkich dziedzin życia, jak śpisz i jesz, czy pojawiają się myśli rezygnacyjne, czy przyjmujesz leki, alkohol lub inne substancje, czy w przeszłości miewałeś okresy wyjątkowo dobrego nastroju i wzmożonej energii. Część specjalistów używa kwestionariuszy oceniających zdolność odczuwania przyjemności, ale wynik testu zawsze interpretuje się razem z rozmową.

Lekarz rodzinny może zlecić podstawowe badania krwi, na przykład hormony tarczycy i morfologię, żeby wykluczyć przyczyny somatyczne. To rozsądny ruch, zanim zaczniesz szukać przyczyny wyłącznie w psychice. Weź ze sobą swoją listę objawów z datami oraz spis przyjmowanych leków i suplementów.

Leki na anhedonię i psychoterapia: co jest czym

Wybór metody zależy od przyczyny i nasilenia objawów. Poniżej zestawienie w jednej tabeli, bez marketingu: co się stosuje, kiedy i o czym pamiętać.

Psychoterapia poznawczo-behawioralna, w tym aktywacja behawioralna - Kiedy się ją stosuje: Przy anhedonii w depresji, zaburzeniach lękowych i przewlekłym stresie - Co warto wiedzieć: Aktywacja behawioralna polega na planowaniu małych aktywności także wtedy, gdy nie masz na nie ochoty, bo przyjemność często wraca dopiero po działaniu, a nie przed nim.

Leki przeciwdepresyjne, na przykład SSRI, wortioksetyna lub bupropion - Kiedy się ją stosuje: Przy anhedonii w przebiegu depresji, zawsze z wyboru psychiatry - Co warto wiedzieć: Charakterystyki wortioksetyny i bupropionu wskazują je w leczeniu dużych epizodów depresji, a działanie leku przeciwdepresyjnego narasta przez kilka tygodni.

Leczenie choroby podstawowej, na przykład leki przeciwpsychotyczne, terapia uzależnień, wyrównanie pracy tarczycy - Kiedy się ją stosuje: Gdy anhedonia jest objawem innej choroby niż depresja - Co warto wiedzieć: Bez leczenia przyczyny utrata przyjemności zwykle nie ustępuje, nawet przy dobrze dobranej psychoterapii.

Higiena snu, ruch, kontakt z ludźmi, ograniczenie alkoholu - Kiedy się ją stosuje: Jako uzupełnienie każdej z metod leczenia - Co warto wiedzieć: Te zmiany wspierają powrót do równowagi, ale przy depresji nie zastępują psychoterapii ani leków.

Leki przeciwdepresyjne przy utracie przyjemności: o czym mówi ulotka

W ulotce leku Brintellix wśród objawów depresji, które lek łagodzi, wymieniono wprost utratę zainteresowania ulubionymi czynnościami. Substancją czynną jest wortioksetyna, a jej charakterystyka zaleca kontynuowanie leczenia co najmniej przez 6 miesięcy po ustąpieniu objawów depresji, żeby utrwalić efekt. Odstawienie leku po kilku lepszych tygodniach to częsty błąd.

Leki tej grupy nie są wymienne jak tabletki od bólu głowy. Bupropion jest przeciwwskazany między innymi u osób, które mają lub miały napady drgawkowe, oraz u osób z bulimią lub jadłowstrętem psychicznym obecnie albo w przeszłości. Z kolei charakterystyka wortioksetyny opisuje, że dołączenie bupropionu zwiększa jej stężenie we krwi. Dlatego decyzję o wyborze i łączeniu leków podejmuje psychiatra, który zna całą historię leczenia.

Uczciwie trzeba też powiedzieć, czego się spodziewać na starcie. Charakterystyki opisują, że poprawa może nie nastąpić w ciągu pierwszych kilku tygodni leczenia lub dłużej. U części osób radość z drobnych rzeczy wraca później niż inne objawy. Gorszy tydzień w trakcie terapii nie oznacza, że lek nie działa, ale warto go zgłosić.

Do tego dochodzi ważne ostrzeżenie dotyczące wszystkich leków przeciwdepresyjnych. Na początku terapii oraz po każdej korekcie dawki niepokój, lęk i myśli samobójcze potrafią się chwilowo nasilić, a ryzyko jest najwyraźniejsze u osób, które nie skończyły 25. roku życia. Jeśli zauważysz to u siebie albo u kogoś bliskiego, kontaktuj się z lekarzem od razu, a przy bezpośrednim zagrożeniu życia wybierz 112.

Jak możesz pomóc, jeśli anhedonię ma ktoś bliski

Z boku anhedonia wygląda często jak obojętność albo niechęć do ciebie. Zwykle nią nie jest. Osoba, która nie czuje przyjemności, nie odmawia spotkania „na złość”, tylko nie widzi w nim żadnej nagrody. Zamiast namawiać, żeby „wzięła się w garść”, zaproponuj coś małego i konkretnego: krótki spacer, wspólne zakupy, film w domu.

Pomaga też towarzyszenie w pierwszym kroku do specjalisty, na przykład wspólne umówienie wizyty albo podwiezienie. Zwracaj uwagę na wypowiedzi o bezsensie życia, rozdawanie rzeczy czy żegnanie się. Takie sygnały traktuj poważnie i reaguj od razu, korzystając z numerów podanych niżej.

Pilna pomoc: kiedy nie czekać na termin wizyty

Anhedonia sama w sobie nie jest stanem nagłym, ale bywa częścią ciężkiej depresji. Nie czekaj na wizytę, jeśli pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, plan lub przygotowania, przekonanie, że bliskim byłoby lepiej bez ciebie, gwałtowne pogorszenie stanu, przestajesz jeść i pić albo słyszysz lub widzisz rzeczy, których inni nie dostrzegają.

Jeśli nie masz pewności, czy twoja sytuacja to już kryzys, zadzwoń mimo to. Rozmowa z dyżurującą osobą do niczego cię nie zobowiązuje, a często pomaga uporządkować kolejne kroki.

• 116 123 - dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym, linia czynna całodobowo, bezpłatnie
• 800 70 2222 - Centrum Wsparcia, dyżur psychologów całodobowo, bezpłatnie
• 116 111 - linia dla dzieci i młodzieży do 18 lat, całodobowo, bezpłatnie
• 112 - gdy życie jest zagrożone tu i teraz

Leczenie anhedonii online: co obejmuje wniosek, a czego nie

Mówimy wprost, za co płacisz. Przez wniosek o e-receptę psychiatryczną możesz przedłużyć leczenie, które psychiatra już ustalił i które masz udokumentowane. Wypełniasz formularz z wywiadem, wniosek ocenia lekarz (nadzór medyczny: lek. Damian Wojno, PWZ 3211301), a pytania dodatkowe pojawiają się na czacie. Nie prowadzimy rozmów wideo ani telefonicznych i nie stawiamy rozpoznania.

Jeśli anhedonia jest dla ciebie nowym objawem albo pojawiła się mimo leczenia, właściwym miejscem jest wizyta u psychiatry, bo potrzebna jest diagnoza lub zmiana terapii. To nie jest coś, co rozwiąże formularz.

Ocena wniosku przez lekarza na podstawie wywiadu i dokumentacji leczenia jest w cenie. - Poza wnioskiem: Rozpoznanie anhedonii, depresji czy innej choroby nie jest częścią usługi, to zadanie psychiatry.

Pytania lekarza na czacie, jeśli czegoś brakuje w dokumentacji, są w cenie. - Poza wnioskiem: Dobór pierwszego leku i zmiana leku nie są częścią usługi.

E-recepta na lek, który już przyjmujesz, jeśli lekarz uzna ją za zasadną, jest w cenie. - Poza wnioskiem: Psychoterapia i rozmowy wideo lub telefoniczne nie są częścią usługi.

Ile to kosztuje i co przy odmowie

Kwotę widzisz przy przycisku, zanim cokolwiek wyślesz. Szczegółowe zestawienie opłat znajdziesz w poradniku ile kosztuje e-recepta psychiatryczna. Decyzja należy do lekarza, który może odmówić. Opłata dotyczy oceny wniosku przez lekarza, dlatego przy odmowie nie podlega zwrotowi.

Zanim złożysz wniosek, przygotuj dokumenty od psychiatry: kartę informacyjną, zaświadczenie albo ostatnią receptę z nazwą leku. Listę tego, co się przydaje, znajdziesz w tekście co przygotować do recepty na kontynuację. Im pełniejsza dokumentacja, tym mniej pytań na czacie.

Pytasz o zwolnienie przy anhedonii? O wystawieniu decyduje lekarz po ocenie wniosku i może odmówić, a w sprawach psychiatrycznych może odesłać cię do psychiatry, który zna przebieg twojego leczenia.

Źródła

• Charakterystyka Produktu Leczniczego i ulotka Brintellix (wortioksetyna), EMA
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Wellbutrin XR (bupropion), Rejestr Produktów Leczniczych
• 116 123 - telefon wsparcia dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym (Instytut Psychologii Zdrowia)
• Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym, 800 70 2222 (Fundacja ITAKA)